دانشگاه دولتي مسكو» در زمره دانشگاههايي است كه اگر نتوان آن را - از نقطه نظر بزرگي و معماري بسيار زيباي ساختمان و نيز قدمت آن - جزو بهترين ها ياد كرد ، بي شك بايد آن را در شمار يكي از زيباترين و با عظمت ترين دانشگاههاي دنيا به شمار آورد. اين دانشگاه – كه در ساختماني بسيار باشكوه، با سبك معماري خاص و بسيار با عظمت در محلي سر سبز به نام «پوگلوني گورا» قد بر افروخته است- نام «لومونسف» را برخود دارد و يكي از بزرگترين مؤسسه هاي آموزش عالي كشور نيز محسوب مي شود.

اين دانشگاه ابتدا در سال 1375 با ابتكار دانشمند سرشناس روس «ميخائيل واسيلويچ لومونسف» در ساختمان نه چندان بزرگي در ميدان سرخ (1) تاسيس شد. اين نخستين دانشگاه روسيه بود. لومونسف از همان آغاز، برنامه هاي فعاليت دانشگاه و نيز توسعه تكميلي فضاي آن را تدوين نموده و در نظر داشت. در سال 1799 به ساختماني در خيابان «موخووايا» منتقل و در نهايت در سال 1952 بناي عظيم دانشگاه در پوگلوني گورا گذاشته شد.

صفحات جالب و درخشاني در دفتر تاريخ علم و فرهنگ روسيه به همين دانشگاه بر مي گردد. بسياري از دانشمندان مشهور روسيه مانند «ن.ن.ژوكوفسكي» بنيان گذار آيروديناميك معاصر و نظريه پرداز صنعت هواپيمايي روسيه، «ك.ا.تيميريازوف» دانشمند زيست شناس روس كه با تحقيقات خود در بخش (فتوسنتز نباتات) سهم بزرگي در پيشرفت علم زيست شناسي ايفا كرد، «د.ن.آنوچين» اولين پروفسور در زمينه علوم انسان شناسي و جغرافيا كه اساس موزه انسان شناسي دانشگاه را بنا نهاد و مكتب «ژئومورفولوژي» را تاسيس كرد، «و.اي.ورنادسكي» مؤسس «زيئوسيمايابي» و بنيان گذار علم جديد «بيوژئوشيمي» و … همه و همه در اين دانشگاه درس خوانده اند.

در حال حاضر اين دانشگاه، تعداد 17 دانشكده، 280 كرسي علم، 360 آزمايشگاه، 163 اتاق آموزش، 11 انستيتوي علمي-آموزشي، چهار انستيتوي علمي-پژوهشي، مركز علمي پژوهشي حسابداري، پارك نبات شناسي با بخشهاي مختلف، چهار رصدخانه، موزه هاي: زمين شناسي، جانورشناسي، انسان شناسي، كتابخانه علمي، انتشارات و چاپخانه و همچنين ورزشگاه بزرگي با 12 سالن ، دو استخر شنا و باشگاه قايق راني و … وجود دارد.

بيش از 27 هزار دانشجو، پنج هزار آسپيرانت و كار آموز در اين دانشگاه مشغولند. براي دانشجويان علاوه بر برنامه هاي درسي، برنامه هاي فوق برنامه شامل فعاليتهاي ورزشي، تفريحي، هنري و … نيز برقرار است. در كاخ فرهنگ دانشگاه –كه علاقه مندان برنامه هاي سرود، موسيقي و رقص محلي را هماهنگ مي سازد- دانشجويان به تئاتر اشتغال مي ورزند.

«كتابخانه دانشگاه مسكو»

كتابخانه دانشگاه دولتي مسكو يكي از قديمي ترين كتابخانه ها در كشور اسست كه در سال 1756 گشايش يافته و بيش از صد سال، عنوان تنها كتابخانه عمومي مسكو را بر خود داشته است.

اين كتابخانه نيز در طول زمان ، دستخوش اتفاقات و حوادثي نيز گشته است. در حادثه آتش سوزي سال 1812، كتابخانه به طور شديد آسيب ديد و بخش عظيمي از كتابهاي آن در آتش سوخت. مسؤولان كتابخانه طي اعلام عمومي از مردم براي بازسازي و تكميل ذخاير كتابخانه در خواست كمك كردند كه اين درخواست با استقبال عمومي مواجه شد. نتيجه مشاركت فعال

مردم، پروفسورهاي دانشگاه و همه روشنفكران و شخصيتهاي اجتماعي روسيه، آن شد كه اين كتابخانه حيات خود را مجدداً باز يافت، به گونه اي كه هم اكنون با بيش از دو ميليون جلد كتاب به زبانهاي خارجي و بيش از هفت هزار نسخه كتاب ، يكي از غني ترين كتابخانه هاي روسيه به شمار مي آيد.

همچنين كتابخانه داراي بخش كتب نادري است و در آن كتابهاي گران قيمت تاريخي نگهداري مي شود. كتابهاي خطي مربوط به قرون وسطي بوده و به زبانهاي : يوناني، لاتين، فرانسوي، عربي، فارسي، روسي قديم و … نگاشته شده اند.

از ديگر خصوصيات اين كتابخانه، برپايي نمايشگاه دائمي كتاب است كه از سال 1975 فعاليت خود را آغاز نموده است. اين نمايشگاه در تالار اجتماعات دانشگاه مسكو در خيابان «موخووايا» واقع شده و بيش از ده هزار كتاب گرانقدر و يادگارهاي فرهنگ بشري به معرض تماشا گذاشته شده است. به عنوان نمونه چاپ اول كتاب معروف «اقليدوس» با نام «عناصر هندسه» (سال انتشار:1482)، كتاب دانشمندبزرگ ايراني «ابن سينا» (سال انتشار:1498)، كتاب «گاليله»، كتاب «مقدمات رياضي فلسفه طبيعت» از نيوتون و … از جمله كتابهايي است كه مي توان به آنها اشاره كرد.

«موزه زمين شناسي»

يكي از اصيل ترين موزه هاي موجود در زمينه زمين شناسي«موزه زمين شناسي دانشگاه دولتي مسكو» مي باشد كه در تاريخ 14 مه سال 1955 –همزمان با برگزاري جشن بزرگداشت دويستمسن سالگرد تأسيس دانشگاه- گشايش يافت. اين موزه در طبقه 28 ساختمان اصلي دانشگاه مسكو – كه يكصد متر ارتفاع دارد- واقع شده است.

در اين موزه هفت بخش علمي وجود دارد كه بخشهاي: زمين شناسي كيهاني، اقيانوس جهاني، ذخاير جهان، حفظ محيط زيست از آن جمله است. همچنين اطلاعات جامعي نيز از طبيعت سياره زمين، تاريخچه رشد آن، ساختار، تركيب و مراحل زندگي ساز و روح بخش قشر داخلي، سطح و فضاي پيرامون زمين و … وجود دارد كه به علاقه مندان ارائه مي شود.

در ميان آثار موجود در اين موزه، نمونه هاي غني اي از سنگها و فلزات قيمتي، مواد موجود در معادن مفيد و خاكها و … به چشم مي خورد. همچنين مواد و آثار موجود در روند آموزش بويژه در برگزاري كلاسهاي درس، برپايي سمينارها مورد استفاده دانشجويان قرار مي گيرد. دانشجويان دانشكده هاي جغرافيا، زمين شناسي، زيست شناسي و … بخشي از درسهاي خود را در اين موزه مي گذرانند و آثار و مواد علمي موزه را مورد استفاده قرار مي دهند.

به اعتقاد پروفسور «هانس آلمان» رئيس اتحاديه بين المللي جغرافي، اين موزه كاملترين موزه ملي جغرافيايي در جهان است. «آرمسترونگ» فضانورد آمريكايي –كه نخستين فاتح ماه به شمار مي آيد- پس از بازديد از اين موزه اظهار داشت: «از تماشاي دانشگاه مسكو و اين موزه زيبا بسيار حظ بردم. اين موزه هميشه به عنوان گنجينه و منبع باقي خواهد ماند».

«انجمن علمي دانشجويان»

يكي از بخشهاي اين دانشگاه، انجمن علمي دانشجويان است كه رهبري آن را پروفسورها و استادان دانشگاه به عهده داشته و بر فعاليت علمي دانشجويان و آسپيرانتها نظارت مي كنند.

موفقيت هر دانشجو بستگي به فعاليت مستقلانه او دارد. بدين معني كه دانشجو بايد به مطالعه سطحي متون ضروري خويش اكتفا نكرده و در راستاي فهم موضوع مورد تحقيق، سعي و همت خود را به كار بندد. تنها در صورت پاسخ آگاهانه به سؤالات مطروحه در سمينارهاي علمي است كه دانشجو عنوان كار علمي را دريافت مي كند. هنگام امتحان نيز بايد با تحليل و انديشه از توان علمي و نظريات خود دفاع نموده و آنها را ثابت نمايد.

انجمن مذكور سالي دو بار كنفرانسهاي علمي برگزار مي كند. دانشجويان در اين كنفرانس ها سخنراني نموده و از فعاليتهاي علمي خود گزارشهايي را ارائه مي دهند. همچنين انجمن همه ساله، المپيادهاي علمي اي را با عنوان «دانشجو و رشد علمي – تكنيكي» برپا مي نمايد. اعضاي انجمن علمي دانشجويان در تمام آزمونها و سمينارها مشاركت فعال دارند. فعاليت انجمنهاي علمي دانشجويان – كه در هر يك از دانشكده ها سازماندهي شده است- تحت سرپرستي استادان دانشگاه صورت مي گيرد. به تعبيري ديگر، انجمنهاي علمي دانشجويان به مثابه دروازه اي جهت ورود به جهان پهناور علم و دانش تلقي مي شوند.

«دانشجويان خارجي دانشگاه»

از ديگر امتيازات اين دانشگاه، تحصيل دانشجويان خارجي است. در سال تحصيلي 1950-1949 تنها سه تن دانشجوي خارجي از اين دانشگاه فارغ التحصيل شدند. شمار دانشجويان خارجي در سال بعد به 15 تن رسيد. در سال تحصيلي 1960-1959 برابر 300 تن و در سال 1982-1981 اين تعداد به 1500 دانشجو از يك صد كشور خارجي بالغ گرديد. اكنون تعداد دانشجويان خارجي در اين دانشگاه بيشتر از اين آمار بر آورد مي شود.

سخني در مورد «لومونسف: بنيان گذار دانشگاه»

«ميخائيل واسيلويچ لومونسف» دانشمند و شاعر بزرگ ، در سال 1711 در خانواده اي دهقان و ماهيگير به دنيا آمد. پدرش در اوان كودكي به او آموخته بود كه چگونه نيرومند و دلير باشد. لومونسف مايل بود تحصيل كند، اما در روستاي آنها مدرسه اي وجود نداشت. به ناچار نزد همسايه دهقانشان –كه با سواد بود- خط و سواد آموخت. اما او به اين حد اكتفا نكرد.

لومونسف با كارواني كه به مسكو ماهي مي برد، راهي آن شهر شد. او در آن زمان 19 سال داشت. او براي اينكه بتواند در مدرسه تحصيل نمايد، مجبور بود كه وانمود سازد از خانواده اعيان و اشراف است. چرا كه در آن زمان، فرزندان دهقانان حق تحصيل در مدارس را نداشتند.

او صرف نظر از مشكلات زندگي با جديت خاصي شروع به علم اندوزي كرد و با اراده و اشتياق خاصي كه داشت، خيلي زود از همكلاسيهايش پيشي گرفت. بدين جهت او را براي ادامه تحصيل با گروهي از دانش آموزان به خارج از كشور اعزام كردند. پس از چند سال لومونسف به مسكو بازگشت و شروع به كار خود نمود. او به فعاليت علمي گسترده و همه جانبه اي پرداخت و بويژه سهم بزرگي در پيشرفت علوم شيمي و فيزيك ايفا نمود. او به اختراعاتي دست زد كه از جهت ماهيت از سطح دانش آن زمان بسيار فراتر بود.

لومونسف در سال 1756 به طور تجربي، قانون بقاي ماده را اثبات كرد. چنين آزمايشي قبلاً توسط «لائوازه» دانشمند فرانسوي در سال 1774 صورت گرفته بود. لومونسف تجربه در جهت آموختن و تحقيق طبيعت امري مهم مي دانست. همچنين او حالات جامد، مايع و گازي بسياري از مواد را مورد پژوهش قرار داد.

لومونسف نظريه ايجاد برق در فضاي اطراف زمين را تهيه كرد. نظريه مغناطيسي را به وجود آورد و ثابت نمود كه سياره زهره در اطراف خود داراي هواست. او بنيان گذار علم طبيعت شناسي در روسيه محسوب مي شود. لومونسف طرح بيش از يكصد وسيله علمي كاربردي را آماده نمود و بيش از 200 عبارت علمي را در ادبيات علمي روسيه وارد كرد.

اين دانشمند –كه عضو آكادمي علوم سوئد و ايتاليا نيز هست- در تمام كشورهاي اروپايي از چهره شناخته شده اي برخوردار است. او نه تنها يك دانشمند توانا بود بلكه نقاش و شاعري خوش سليقه نيز به شمار مي رفت. در سال 1763 بود كه به او نشان عضويت افتخاري در آكادمي نقاشي سن پطرزبورگ اعطا گرديد.

لومونسف تأليفات زيادي در تاريخ، ادبيات و صرف و نحو دارد. او كه پسر دهقاني بيش نبود، توانست تا مرتبه دانشمندي بزرگ صعود نمايد و مي خواست تا مردم خود را با سواد ببيند و براي نيل به اين هدف نيز تلاشهاي فراواني از خود نشان داد.

اينچنين بود كه دانشگاه مسكو با ابتكار لومونسف در سال 1755 گشايش يافت. دانشگاهي كه اكنون نام آن دانشمند شهير را بر خود دارد. «پوشكين» درباره لومونسف چنين اعتقاد دارد: «لومونسف شخصيت بزرگي بود. او نخستين دانشگاه را تأسيس كرد و بهتر است بگوييم خود او نخستين دانشگاه ما بود.»

ملت روسيه به اين دانشمند، شاعر و ميهن پرست خود افتخار مي كند.

براي بررسي بيشتر در زمينه دانشگاه دولتي مسكو و نقش آن در تاريخ روسيه، نوشته اي را در اين خصوص زير نام «دانشگاه دولتي مسكو، دوران ها و شخصيتهاي آن» -كه متن سخنراني رئيس اين دانشگاه نيز مي باشد- مي آوريم و پس از آن به معرفي بخشي از دانشكده هاي اين دانشگاه مي پردازيم.

    پايگاه اطلاع رساني  فرهنگي ايران و روسيه